Selim Turan’ın sanat anlayışını en yakından anlamam ve sanatı hakkında incelemeler yapmam, “Türk Resim ve Heykel Sanatının Paris Elçisi: Selim Turan” adı altında düzenlediğim ve küratörlüğünü yaptığım eş zamanlı iki sergi sırasında gerçekleşti. 8 Kasım-30 Kasım 1993 tarihleri arasında Ankara Resim ve Heykel Sergi salonunun büyük sergi salonunda soyut kompozisyonları, Galeri Selvin’de Kaz Dağları resimlerini sergilediğim bu iki büyük sergi, Selim Turan’ın yaşamının son yıllarında Türkiye’de açtığı en kapsamlı ve sergiler olarak sanat tarihindeki yerini alır.

Selim Turan’ın resimlerine ve heykellerine yön veren felsefesi ve estetik duyarlığını da bu aşamada keşfettim. Selim Turan, Uzakdoğu ve Ortadoğu inançlarının kaynakları okumakta, Haitili şairin satırlarından lirik ritimlerle akan etik değerleri içselleştirmektedir. Gülistan’dan Sadi’nin mistik dünyasının sırları bulmaya çalışmakta, Zaratustra’dan zerdüştlüğün özünü keşfetmeye uğraşmaktadır. Epicure’den Antik Yunan düşüncesini öğrenmekte, Mahabharata okudukça Hint Destanı’nın bölgenin inancını nasıl ortaya koyduğunu düşünüp heyecanlanmaktadır. Hazreti Ali tasvirleriyle din efsanelerinin inançlar üzerinde yarattığı derinliği bulgulamakta, Colitide de Vaux, Auguste de Comte’ye Réligion de L’Humanite düşüncenin akışı ve laikliğin bilinçlenmesinin savlarını incelemektedir. Yani varoluşun felsefesini, inancını ve evrimin içindeki gelişiminin izlerini sürmektedir. Derindir ve derin olan felsefesini resimleriyle görünür kılmaktadır. Felsefesinin gizemi; Robert Vriant’ın sergi davetiyesine yazdığı satırlarında gizlidir;

“Sessiz, düşüncelerin içinde, Yaradılışının içinde yaşıyor”

Ben de Selim Turan’la karşılaşan, konuşan ve üzerinde araştırma yapan herkes gibi önce bu sessiz ve derin yaratılışla karşılaştım. Zamanla bu sessizlikle yüzleştim ve inceledim. İlerleyen yıllarda bu derin sessizliğin içinde, okunan, özellikle de yazıldığı dilde okunan, din felsefe, sosyoloji, önemlisi mantık ve matematik kuramları ile şiirlerle dolu kitaplardan edinilen bilgiler sıyrılıp çıkmaya başladı. Bunların nasıl özümsendiğini fark ettiğimde Selim Turan’ın derin felsefesinin gizini de çözümlemiş oldum. Geniş bir okuma yelpazesi, engin bir sessizlikle örtüşmekteydi. Derinlere inen gözlemlerle, kendi içinde söylemlerle farklı oluşumlar yaratan resimler, müziğin ritmini, şiirin lirik söylemlerini, varoluştan bu yana insanların etik değerlerini, inançlarının anlamlarını resimlemekteydi. Derinden gelen mistik ruhun algılayışını Turan’ın soyut kompozisyonlarının ışığında, renksizliğinde, sıcak ve soğuk dengelerin armonilerde, geometrinin plastik değerleri ile açıklanan tasarımlarında yerlerini buldukça Selim Turan resimleri bir sanat tarihçisi olarak duyarlığımı yüceltti ve heyecanlarımın kaynakları olan yeni bilgi akışlarıyla perçinledi.

Varoluşun felsefesini, Selim Turan’ın bu felsefe içinde içselleştiği değerleri belirleyen göstergelerini, bu göstergeleri sessiz ve derinden temsil eden ışığın yarattığı formları bulgularken, onun sanatın tarihi içinde nasıl gezindiğini fark etmek önemliydi. Bu onun sanat anlayışının felsefesini çözümlemekti. Kompozisyona başat olan düşey ve yatay kurgunun bağları gibi duran, ancak ritim ve planlar arasındaki dengeyi vurgulayarak resmin görkemli görselliğini sağlayan yaylarla kurgulanan ritmin yarattığı mantığın izini takip etmek, sanatın tarihinin kaynaklarının anlamını vurgulamaktı. Selim Turan’ın soyut kompozisyonları, Géricault Salı’nın “Günahkârlar Asla Kurtulmayacaklardır” imgesini içselleştiren felsefesine ve bu düşünce ışığında kompozisyon dengesinin geometrik yapısına yeniden bakmayı anımsatır. Bir başka açıdan da, Delacroix’in form ve perspektif odaklarla yaratılan planların kompozisyonlara verdiği görsel etkiyi, özgürlük ve insanlara yol gösteren ‘Hürriyet’in anlamını fark edebilmek ve özgürlük kavramının anlamı içinde kalabilmek Selim Turan’ın felsefesinin derinliğini anlamaktı. Selim Turan’ın düşeyler, yataylar, diyagonaller, bunlara boyut, derinlik ve hareket katan yanal ögeler olan kesik kırık ve yaylarının yarattığı kompozisyonların felsefesi, resimlerinin sanat eserlerine dönüşmesine ve sanat tarihi içindeki yerinin öneminin belirlenmesine neden olur.

Bu arada, Selim Turan, ilerleyen yıllarda Fransa Başbakanı olan, 1929 İzmir doğumlu Édouarda Balladur’un yeğeni, 1924 İzmir doğumlu ünlü Fransız Mimar Jean Balladur’la da birlikte çalışmaya başlar. Balladur Turan’dan, kendisinin mimari tasarımını üstlendiği öğretim kurumları projelerinde değerlendirilmek üzere, heykeller yapmasını ister. İtalya’da Carrera kentine gider ve heykellerini burada bulunan mermer ocaklarında çalışır. Bu yıllarda, Fransa’da geçerli olan imar yasaları uyarınca, yaptırılan yeni binaların bütçesinin % 1’inin sanat eserlerine ayrılması zorunludur. Bu bağlamda, Selim Turan duvar resimleri ve heykelleri, mimari tasarımını Jean Balladur’un yaptığı, Bordeaux, Arles, Cean, Dieppe, Lille, Nimes, Toullouse, Fransa’nın birçok bölgesinde bulunan okul binaların iç ve dış mekanlarındaki yerlerini alır. Özellikle de Fransa’nın Normandiya bölgesinde okul binalarının açık alanlarında bulunan heykeli, Turan’ın soyut anlayışının tanınmasına neden olur. Bunların arasında yer alan ve sanatçının döneminin en büyük tartışması haline gelen 1976 yılında, Arcachon Test de Buch’da yaptığı “Tez, Antitez ve Sentez” heykelidir. Bu heykel Selim Turan’ın düşey ve yatay dengelerin statik kontrastlarını dinamizme götüren diyagonal formlarının, tuval karesinden çıkartılarak, gerçek bir atmosferde heykel olarak tasarımıdır. Bu heykelin çok çarpıcı bir meydan tasarımına dönüşmesinin nedeni, Turan’ın boşluk doluluk, denge ve statik kavramları ve bu kavramların 20. yüzyılın sanat anlayışının ulaşmak istediği hedeflerinin asal kaynakları olarak tartışılmasının, kendi düşünceleriyle açıklamasıdır. Anıtsal boyutlarıyla, yalın kompozisyonlarıyla Stonehenge’e göndermeler yapan düşey mermer kütleler, aslında sanatın mantık kuramlarıyla çözümlenen estetik oluşumlar olduğunu ve evrenin oluşumunu, zamanın varlığının göstergelerinin sanat eserleriyle sürdürülebilir hale getirdiğini kanıtlar.

Sayfalar: 1 2 3 4 5 6 7 8 9